ايران و آمريکا در حال مذاکرات پشت پرده هستند

در روز‌هايي که تصور مي‌شد با فعال‌سازي مکانيسم ماشه از سوي سه کشور اروپايي (فرانسه، آلمان و بريتانيا) پرونده گفت‌و‌گو‌هاي هسته‌اي ايران براي ماه‌ها از دستور کار ديپلماسي برداشته شود، انتشار خبر ديدار پيش‌روي عباس عراقچي و ژان‌نوئل بارو، وزراي خارجه ايران و فرانسه، ناگهان تصوير ديگري از آينده ترسيم کرده است. تصويري که به جاي انسداد مطلق، نشان‌دهنده جست‌وجوي فرصت‌هاي تازه براي بازسازي مسير ارتباطي ميان تهران و اروپا‌ست؛ مسيري که در ماه‌هاي گذشته زير فشار فضاي امنيتي جنگ، تحريم، اسنپ‌بک و تهديد‌هاي متقابل تقريبا فرو پاشيده بود.
در‌اين‌ميان، گزارش‌هايي درباره ورود محمد بن‌سلمان، وليعهد عربستان، به نقش ميانجي ميان تهران و واشنگتن نيز لايه تازه‌اي به صحنه افزوده است. اگر اين گزارش‌ها مبنا داشته باشد، مي‌توان گفت منطقه در آستانه شکل‌گيري ترتيبات جديد ديپلماتيک قرار گرفته است؛ ترتيبي که هم فشار‌هاي پس از اسنپ‌بک را کاهش مي‌دهد و هم امکان گفت‌وگويي محدود، اما هدفمند را باز مي‌گشايد.
پرونده‌اي که بسته نشد
وزارت خارجه ايران رسما تأييد کرده است که عراقچي چهارشنبه پنجم آذر با همتاي فرانسوي خود ديدار خواهد کرد؛ ديداري که در عرف ديپلماتيک پس از يک اقدام تنش‌زاي بزرگ، فعال‌سازي مکانيسم ماشه، نوعي »سيگنال بازگشت« به شمار مي‌رود. فرانسه نيز بلافاصله هدف‌هاي اين ديدار را روشن کرد: تحولات منطقه، برنامه هسته‌اي ايران و پيگيري وضعيت شهروندان بازداشت‌شده دو طرف. اين سطح از شفافيت پيام روشني دارد؛ پاريس مي‌خواهد در اوج فشار نيز مسير گفت‌و‌گو را باز نگه دارد. آن‌گونه که وزارت خارجه فرانسه اعلام کرده، اين ديدار »فرصتي است براي درخواست همکاري فوري ايران با آژانس«؛ عبارتي که هم جنبه فشار دارد و هم پيشنهاد.
اروپا پيام مي‌دهد که هنوز به ديپلماسي اعتقاد دارد، اما شرط نخست آن بازگشت تهران به همکاري کامل با آژانس است. ساعاتي پس از اين اطلاعيه، تهران نيز با لحني مشابه، اما از زاويه‌اي ديگر سخن گفت. اسماعيل بقايي، سخنگوي وزارت خارجه، ضمن تأييد سفر عراقچي اعلام کرد ايران از هر فرصتي براي »بيان صريح مواضع و مطالبات خود« بهره خواهد برد. اين عبارت، اشاره‌اي مستقيم به نارضايتي تهران از قطع‌نامه اخير شوراي حکام و فعال‌سازي اسنپ‌بک است. در واقع، دو طرف، ايران و اروپا، در عين اختلاف شديد بر سر ماهيت اقدام اخير اروپايي‌ها، ظاهرا در يک نقطه اشتراک دارند: باز نگه‌داشتن پنجره مذاکره.
گشايش مذاکرات در سايه تنش
مکانيسم ماشه که با قطع‌نامه 2231 گره خورده و قرار بود آخرين ابزار بازگشت تحريم‌هاي سازمان ملل باشد، اکنون عملا از سوي اروپا عليه ايران فعال شده است. اين تصميم، به گفته صاحب‌نظراني مانند حشمت‌الله فلاحت‌پيشه، اگرچه از نظر اروپايي‌ها يک اقدام نمادين براي حفظ ساختار‌هاي حقوقي است، اما از سوي تهران اقدامي »فاقد وجاهت حقوقي« و »سياسي« تلقي مي‌شود. اروپا پس از جنگي که بر ايران تحميل شد و پس‌لرزه‌هايي گسترده در منطقه ايجاد کرد، در موقعيتي شکننده قرار گرفته است؛ از يک سو، بايد نگراني‌هاي امنيتي واشنگتن و تل‌آويو را در نظر بگيرد و از سوي ديگر نمي‌خواهد وارد مسير تقابل بدون بازگشت با تهران شود. همين پيچيدگي است که باعث شده اروپا، به تعبير فلاحت‌پيشه از ابزار اسنپ‌بک براي »اعمال فشار بدون قطع ارتباط« استفاده کند. در چنين بافتي است که ديدار عراقچي و بارو معناي ديگري پيدا مي‌کند؛ اين ديدار نه بازگشت به ديپلماسي کامل، بلکه جلوگيري از مرگ آن است.
نقش جديد بن‌سلمان در مذاکرات
در هفته‌هاي اخير برخي منابع ديپلماتيک از تلاش عربستان براي تسهيل ارتباط غيرمستقيم ايران و آمريکا خبر مي‌دهند. اين تحرکات در حالي رخ مي‌دهد که رياض پس از توافق با تهران، به دنبال تثبيت نقش خود به‌عنوان بازيگر ميانه‌رو و توازن‌دهنده در منطقه است؛ نقشي که در تعاملات با آمريکا نيز براي بن‌سلمان ارزش نمادين و راهبردي دارد.اگر اين گزارش‌ها صحيح باشد، عربستان تلاش مي‌کند کانالي ايجاد کند که ايران را براي گفت‌وگويي محدود بر سر پرونده‌هاي امنيتي و هسته‌اي با غرب آماده‌تر کند. آمريکا برخلاف دوره‌هاي گذشته، به‌ويژه پيش از جنگ اخير، اکنون به دنبال ورود به يک درگيري تازه در منطقه نيست. مقامات آمريکايي نيز بار‌ها اعلام کرده‌اند که ترجيح مي‌دهند بحران هسته‌اي ايران »مديريت‌شده« بماند، نه اينکه به‌عنوان تهديدي فوري ظاهر شود. از اين منظر، ميانجيگري عربستان مي‌تواند منجر به کاهش شيب تنش و آماده‌سازي دو طرف براي يک گفت‌وگوي کنترل‌شده شود.
اروپا و نياز به يک مسير خروج
رفتار اروپا در ماه‌هاي اخير يک تناقض ظاهري، اما قابل درک ايجاد کرده است؛ از يک سو، با فعال‌سازي مکانيسم ماشه و تصويب قطع‌نامه عليه ايران در شوراي حکام، پيامي سخت‌گيرانه فرستاده و از سوي ديگر در سطح سياسي به دنبال ايجاد کانال‌هاي گفت‌و‌گو بوده است. اين تناقض از يک واقعيت ناشي مي‌شود؛ اروپا به دلايل ژئوپليتيک و اقتصادي، نه مي‌تواند ايران را ناديده بگيرد و نه مي‌خواهد مسير بحران را به نقطه بازگشت‌ناپذير برساند. اروپا درگير جنگ اوکراين است، نيازمند ثبات در خاورميانه براي مهار قيمت انرژي است و به‌خوبي مي‌داند که هرگونه تقابل نظامي ايران واسرائيل مي‌تواند آتشي فراتر از تصور را در منطقه شعله‌ور کند. از اين‌رو، به تعبير فلاحت‌پيشه، »اروپايي‌ها چالش هسته‌اي ايران را نمادين مي‌بينند«.
چه چيز‌هايي در دسترس است؟
ديدار عراقچي و بارو که در ظاهر با هدف بررسي مسائل دوجانبه، پرونده شهروندان زنداني و پيگيري همکاري ايران با آژانس برگزار مي‌شود، در‌واقع مي‌تواند حامل چند پيام مهم باشد؛ اروپا مسير بازگشت ايران به آژانس را نخستين گام کاهش تنش مي‌داند. تهران مي‌خواهد از اين ديدار براي نقد تصميمات اخير شوراي حکام و تثبيت مواضع خود استفاده کند. هر دو طرف مي‌دانند که با وجود اسنپ‌بک، مسير ديپلماسي هنوز به‌طور کامل بسته نشده است.
ديپلماسي نمرده است
با وجود اقدامات تنش‌زا، تحريم‌ها و تهديد به انزواي ديپلماتيک، اين تحرکات جديد نشان مي‌دهد نه‌تنها ديپلماسي نمرده، بلکه بازيگران مختلف، از اروپا تا عربستان، به دنبال احياي شکل جديدي از گفت‌و‌گو هستند؛ گفت‌وگويي که نه شبيه به برجام 2015 است و نه مانند مذاکرات فرسايشي و بي‌نتيجه 2021 اروپا مي‌خواهد ايران را به سطحي از همکاري بازگرداند که بحران را مديريت‌پذير نگه دارد. ايران مي‌خواهد از فشار اسنپ‌بک بکاهد و به غرب نشان دهد که مسير تعامل را نبسته است. آمريکا نيز به‌ويژه در ميانه فضاي پيچيده جنگي، به سياست »عدم تشديد« نياز دارد. عربستان هم نقش ميانجي را فرصتي براي تثبيت قدرت منطقه‌اي خود مي‌بيند.
چشم‌انداز مذاکرات آتي ايران و اروپا
اگر اين روند ادامه يابد، مي‌توان ويژگي‌هاي احتمالي گفت‌و‌گو‌هاي آينده را چنين برشمرد: گفت‌و‌گو‌هاي مرحله‌اي و محدود؛ يعني نه مذاکرات جامع هسته‌اي بلکه بسته‌هاي کوچک و مديريت‌پذير. تمرکز بر آژانس به‌عنوان نقطه ورود به اين صورت که اروپا از آژانس به‌عنوان اهرم مشروعيت بهره مي‌برد و بازگشت ايران به همکاري فني را شرط گفت‌و‌گو مي‌داند. همچنين حفظ کانال‌هاي امنيتي با آمريکا از طريق ميانجيگري منطقه‌اي مانند اينکه نقش عربستان، قطر و عمان احتمالا پررنگ‌تر مي‌شود. فاصله‌گذاري اروپا با خط‌مشي تهاجمي اسرائيل هم مطرح است؛ به اين شکل که اروپا از نظامي‌شدن بحران هراس دارد و هدفش مديريت تنش و نه تشديد آن است.
پنجره‌اي کوچک، اما واقعي
به گزارش عصرآذربايجان به نقل از اقتصاد24،در مجموع، آنچه امروز در حال شکل‌گيري است، نه بازگشت کامل به دوران مذاکرات جامع برجام است و نه بسته‌شدن کامل پرونده ديپلماسي. وضعيت فعلي را مي‌توان مرحله انتقال ناميد؛ مرحله‌اي که در آن بازيگران مختلف، اروپا، ايران، آمريکا و کشور‌هاي منطقه به دنبال بازتعريف نقش‌هاي خود هستند.
ديدار عراقچي و بارو، تلاش عربستان براي ميانجيگري و تمايل اروپا براي گفت‌و‌گو با وجود اسنپ‌بک، همگي نشان مي‌دهد پنجره ديپلماسي هنوز باز است؛ کوچک، محدود، شکننده، اما واقعي. اين پنجره اگر به‌درستي مديريت شود مي‌تواند مسير را براي يک گردش راهبردي در روابط ايران و اروپا فراهم کند؛ مسيري که شايد نتواند بحران را حل کند، اما مي‌تواند از تبديل آن به يک درگيري مهارناپذير جلوگيري کند؛ و در شرايط کنوني منطقه، اين خود دستاوردي مهم و ضروري است.