باغداري سنتي در برابر تغيير اقليم!

بخش باغباني، به‌عنوان يکي از پيشران‌هاي اصلي کشاورزي استان زنجان، سال‌هاست نقشي تعيين‌کننده در امنيت غذايي، اشتغال روستايي و حتي ارزآوري اين استان ايفا مي‌کند. تنوع اقليمي، گستردگي سطح زير کشت و وجود محصولات شاخصي همچون زيتون، انگور و سيب، زنجان را به يکي از قطب‌هاي مهم توليد محصولات باغي در کشور تبديل کرده است. با اين حال، اين بخش در سال‌هاي اخير هم‌زمان با فرصت‌هاي قابل‌توجه، با چالش‌هاي جدي نيز روبه‌رو بوده؛ از سرمازدگي و خشکسالي‌هاي پي‌درپي گرفته تا تغييرات اقليمي، خرد بودن اراضي باغي و ناپايداري بازار فروش.
سال جاري نيز باغداران زنجاني از اين قاعده مستثنا نبوده‌اند. خسارت‌هاي ناشي از سرمازدگي به برخي محصولات مهم مانند گردو و انگور، پديده سال‌آوري در باغات زيتون و محدوديت‌هاي منابع آبي، نگراني‌هايي را در ميان توليدکنندگان ايجاد کرده است؛ نگراني‌هايي که مستقيماً معيشت هزاران بهره‌بردار را تحت تأثير قرار مي‌دهد. با اين وجود، آمارها از تداوم جايگاه قابل‌قبول استان در توليد محصولات باغي حکايت دارد و نشان مي‌دهد که زنجان همچنان يکي از بازيگران مهم اين عرصه در سطح ملي است.
در کنار توليد، مسئله بازار فروش و صادرات محصولات باغي نيز اهميت ويژه‌اي دارد. عرضه بخشي از توليدات استان به ديگر استان‌ها و حضور برخي محصولات شاخص زنجان در بازارهاي صادراتي، نشان مي‌دهد که باغباني اين استان تنها به تأمين نياز داخلي محدود نمي‌شود و مي‌تواند به‌عنوان يک ظرفيت اقتصادي راهبردي مورد توجه قرار گيرد. اما تحقق اين ظرفيت، نيازمند برنامه‌ريزي دقيق، اصلاح ساختارهاي توليد، توسعه باغات مدرن و حرکت به‌سوي کشاورزي دانش‌بنيان و سازگار با کم‌آبي است.
در چنين شرايطي، سياست‌ها و برنامه‌هاي مديريت باغباني استان براي عبور از چالش‌ها و استفاده حداکثري از فرصت‌ها، اهميتي دوچندان پيدا مي‌کند؛ از شناسنامه‌دار کردن واحدهاي باغي و توسعه کشت‌هاي گلخانه‌اي گرفته تا اصلاح و نوسازي باغات، توسعه گياهان دارويي و حمايت از کسب‌وکارهاي کوچک و خانگي در حوزه باغباني. در عين حال، شنيدن دغدغه‌ها و مشکلات باغداران، از کمبود آب و افزايش هزينه‌هاي توليد تا پايين بودن ضريب مکانيزاسيون، مي‌تواند مسير تصميم‌گيري‌ها را واقع‌بينانه‌تر کند.
در گفت‌وگو با کريمي، به بررسي وضعيت توليد، بازار فروش، برنامه‌هاي توسعه‌اي و چالش‌هاي پيش روي باغداران استان زنجان پرداخته ايم؛ گفت‌وگويي که در ادامه مي‌خوانيد.
* وضعيت توليد و بازار فروش محصولات باغي استان زنجان در سال جاري را چگونه ارزيابي مي‌کنيد؟
کريمي: سال جاري براي بخش باغباني استان زنجان، سالي توأم با چالش و در عين حال دستاورد بوده است. از يک‌سو، خسارت‌هاي ناشي از سرمازدگي به برخي محصولات مهم و راهبردي مانند گردو و انگور و همچنين بروز پديده سال‌آوري در باغات زيتون، بخشي از توليد را تحت تأثير قرار داد، اما از سوي ديگر، با تلاش باغداران و مديريت بهينه منابع موجود، خوشبختانه توانستيم به رکورد توليد بيش از 4 ميليون و 450 هزار تن محصولات باغي در سطح استان دست پيدا کنيم که رقم قابل توجهي محسوب مي‌شود.
اين ميزان توليد شامل 331 هزار و 400 تن ميوه‌هاي سردسيري و خشک، 42 هزار و 200 تن ميوه‌هاي گرمسيري و نيمه‌گرمسيري، 58 هزار و 50 تن زيتون و همچنين 18 هزار و 500 تن انواع محصولات گلخانه‌اي است. اين آمار نشان مي‌دهد که استان زنجان، علي‌رغم محدوديت‌هاي اقليمي و آبي، همچنان يکي از قطب‌هاي مهم توليد محصولات باغي در کشور به شمار مي‌رود.
* مهم‌ترين محصولات باغي استان کدام‌ها هستند و کدام محصول بيشترين ارزآوري را براي زنجان به همراه دارد؟
کريمي: اگر بخواهيم از منظر سطح زير کشت، ميزان توليد و نقش اقتصادي نگاه کنيم، محصولات باغي شاخص استان زنجان شامل زيتون، انگور، سيب، زردآلو و گيلاس هستند که هرکدام سهم قابل توجهي در اشتغال و اقتصاد باغباني استان دارند. در اين ميان، زيتون و انگور به‌واسطه حجم توليد و قابليت فرآوري و صادرات، از جايگاه ويژه‌اي برخوردارند و بيشترين نقش را در ارزآوري استان ايفا مي‌کنند.
در بخش محصولات گلخانه‌اي نيز فلفل دلمه‌اي رنگي و توت‌فرنگي از محصولات با ارزش افزوده بالا محسوب مي‌شوند که هم در بازار داخلي و هم در صادرات مورد توجه قرار گرفته‌اند. علاوه بر اين، در حوزه گياهان دارويي، زعفران به‌عنوان محصولي کم‌آب‌بر و سازگار با شرايط اقليمي استان، اهميت روزافزوني يافته و مي‌تواند در آينده به يکي از محورهاي اصلي توسعه باغباني و ارزآوري استان تبديل شود.
* مديريت باغباني استان چه برنامه‌هايي براي توسعه و بهبود وضعيت باغات در دستور کار دارد؟
کريمي: براي عبور از چالش‌هاي موجود و حرکت به سمت باغباني پايدار و اقتصادي، مجموعه‌اي از برنامه‌ها و طرح‌هاي راهبردي در دست اجرا داريم. يکي از مهم‌ترين اين اقدامات، طرح شناسنامه‌دار کردن واحدهاي باغي است که با هدف هويت‌بخشي به باغداران در قالب اتاق اصناف کشاورزي اجرا مي‌شود. اين طرح به ما کمک مي‌کند تا آمار دقيق و به‌روز از سطح زير کشت، ميزان توليد، نياز باغداران به نهاده‌ها و در نهايت برنامه‌ريزي دقيق‌تر براي الگوي کشت و شناسايي بازارهاي هدف داشته باشيم.
در کنار آن، توسعه محيط‌هاي کنترل‌شده شامل گلخانه‌ها و سايبان‌ها به‌عنوان يکي از راهکارهاي اساسي براي مديريت منابع آبي، افزايش بهره‌وري، مقابله با خشکسالي و ارتقاي عملکرد در واحد سطح در دستور کار قرار دارد.
همچنين توسعه کشت گياهان دارويي سازگار با اقليم استان، اصلاح و نوسازي باغات فرسوده و توسعه باغات زيتون از ديگر محورهاي مهم برنامه‌هاي ماست. در همين راستا، توليد نهال‌هاي شناسه‌دار، گواهي‌شده و استاندارد با تأکيد بر ارقام مقاوم به خشکي و کم‌آب‌بر، براي جايگزيني باغات سنتي و حرکت به سمت باغات مدرن دنبال مي‌شود.
* مهم‌ترين مشکلات و چالش‌هاي پيش روي باغداران استان زنجان چيست؟
کريمي: بدون ترديد، خشکسالي‌هاي پياپي در سال‌هاي اخير و تغييرات اقليمي، مهم‌ترين چالش پيش روي باغداران استان است که منجر به کاهش منابع آبي و افزايش هزينه‌هاي توليد شده است. اين موضوع، مديريت باغات را به‌ويژه در مناطق کم‌آب با دشواري‌هاي جدي مواجه کرده است.
از سوي ديگر، خرد و کوچک بودن قطعات باغي يکي از مشکلات ساختاري بخش باغباني استان به شمار مي‌رود. اين مسئله باعث کاهش کارايي ماشين‌آلات، پايين آمدن ضريب مکانيزاسيون و در نهايت افزايش هزينه‌هاي توليد محصولات باغي شده است؛ موضوعي که رقابت‌پذيري باغداران را در بازار کاهش مي‌دهد.
به گزارش عصرآذربايجان به نقل از تسنيم، در مجموع، اميدواريم با تداوم اجراي برنامه‌هاي توسعه‌اي، حمايت‌هاي هدفمند و مشارکت فعال باغداران، بتوانيم اين چالش‌ها را تا حد زيادي مديريت کرده و مسير توسعه پايدار باغباني استان زنجان را هموار کنيم.