“جمعه مسجد” ماذنه‌اي به قدمت تاريخ اردبيل

سازه‌هاي قديمي “جمعه مسجد اردبيل” يادگار دوره سلجوقيان، کتاب قطور تاريخ است و تماشاي مناره و ماذنه اين مسجد، ترنم اذان از حنجره اذان‌گويان پيشين تا حلاوت الله اکبر گوشه روح الارواح از ناي موذن‌زاده‌ها را تداعي مي‌کند.
سلجوقيان به گواهي تاريخ از طوايف ترک و ترکمن و سني مذهب بوده‌اند و در سده‌هاي پنجم و ششم هجري قمري بر نواحي وسيعي از ايران و عراق حکمراني کرده‌اند و به توسعه سياسي و ترويج دين نيز همت داشته اند و مطابق مستندات موجود، “جمعه مسجد” اردبيل مربوط به دوران سلجوقيان بوده و ساختمان قبلي مسجد به احتمال قوي به صورت آتشکده اي در کنار مسجد قرار داشته است.
“جمعه مسجد” شامل حياط و ايوان و طاق باشکوهي بوده اما در حمله مغول‌ها تخريب شده است و در سال 1357 در ساخت و توسعه خيابان سي‌متري، بخش زيادي از تپه تاريخي ساختگاه مسجد از بين رفته و بدنه شرقي محوطه محراب دچار شکستگي و رانش شده و امروزه هم به دليل قرار گرفتن در مسير حرکت وسايل نقليه سنگين، در خطر لرزش و فرسايش است.
برابر اعلام اداره کل ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي استان اردبيل، بناي فعلي مسجد که در بعضي کتاب ها از آن مسجد جامع ياد شده، شامل گنبدخانه و ايوان بزرگي است و تا اوايل دوره صفوي آباد بوده‌ و طبق بررسي‌هاي هيئت کاوشگري ايراني، در قرون اوليه اسلامي ساخته شده‌ و در دوره‌ سلجوقي، وسيع تر از بناي مکعبي فعلي بوده است.
تصرفات در حريم و احداث منازل روي دامنه ساختگاه، از وسعت مسجد کاسته‌ است و در کاوش‌هاي باستان‌شناسي سال 1367T سرستون‌هاي آجري و قسمتي از ديوار شبستان مسجد از خاک بيرون آمده و تاريخ مسجد و چگونگي الحاقات و تکامل آن طي ادوار مختلف را مشخص کرده است.
امروزه ايوان مجاور گنبدخانه به صورت مسجد استفاده مي‌شود و با شبکه راه‌هاي زيرزميني از جنوب به محوطه محراب و از بدنه غربي و شرقي به راهروهاي زيرزميني منتهي مي‌شود.
پوشش فعلي مسجد به صورت سقف مسطح متشکل از سه رديف ستون‌هاي سه تايي است که در زمان قاجار ساخته شده‌ و در بدنه مناره، فرمان اوزون حسن آق قويونلو و کتيبه‌اي که تاريخ 878 هجري را دارد به ابعاد 9/80 ‍‍‍‍× 12/50متر ديده مي‌شود.
سرپرست تيم کاوش در جمعه مسجد اردبيل پيش تر اعلام کرد: مسجد روي تپه اي بنا شده و آخرين کاوش‌ها بر اين بنا و ساختگاه آن از سال 1398 شروع شد و ما در ابعاد چهار در چهار و 10 در 10 متر به عمق 12.5 سانتي متر حفاري انجام داديم و قديمي‌ترين لايه‌هاي به دست آمده، از زندگي انسان‌ها در آن در دوره اشکاني حکايت دارد.
دکتر حسن يوسفي افزود: سفال‌هاي به دست آمده از اين لايه‌ها، اين احتمال را مي‌دهد که به عصر مفرغ نيز مربوط باشد و لايه‌هاي بعدي به دوره‌هاي ساساني و اسلامي ارتباط دارد و آثار معماري خشتي دوره ساساني در زير مسجد به دست آمده است.
به گفته او ، براي کشف حقايق تاريخي ساختگاه مسجد به تحقيقات تکميلي نياز است تا فرضيه وجود آتشکده در آن ثابت شود و استمرار کاوش‌هاي باستان‌شناسي به تامين اعتبارات لازم نياز دارد.
وي ادامه داد: در کتاب “فتوح البُلدان” احمدبن يحيي بلاذري آمده است که نخستين مسجد منطقه آذربايجان در اردبيل بنا شده است که احتمال دارد در زير جمعه مسجد فعلي بوده است و اين دوره، با ورود مسلمانان به ايران، آذربايجان و اردبيل مصادف بوده و جمعه مسجد فعلي يادگار دوره سلجوقي و اتابکان آذربايجان است و سکه‌هاي دوره سلجوقيان از حفاري‌ها به دست آمده است.
سرپرست تيم کاوش در جمعه مسجد اردبيل گفت: وسعت فعلي حريم مسجد در حدود 250 در 350 متر است و طي روزگاران و به علت احداث جاده و توسعه شهري محدود شده است و در صورت تامين اعتبار و تداوم کاوش‌ها، واقعيت‌هاي تاريخي جديدي از ساختگاه مسجد براي معرفي هويت و قدمت اردبيل به دست خواهد آمد.
به گزارش عصرآذربايجان به نقل از ايرنا ، شهر تاريخي اردبيل به عنوان مرکز استان اردبيل حدود 600 هزار نفر جمعيت دارد و به لحاظ استقرار صفويان در اين خطه، از پيشينه و اهميت تاريخي و فرهنگي غني برخوردار است.