خانه‌هاي تاريخي؛ گنجينه‌هاي خاموش هويت ملي

با وجود ارزش‌هاي تاريخي، معماري و فرهنگي فراوان، بسياري از خانه‌هاي قديمي کشور در سايه توسعه شهري و بي‌توجهي مسئولان رو به تخريب مي‌روند و اين در حالي است که کارشناسان هشدار مي‌دهند که از بين رفتن اين بناها به معناي نابودي بخشي از حافظه جمعي و هويت تاريخي ملت است.
در سال‌هاي اخير بسياري از اين خانه‌ها در شهرهاي مختلف به دلايل گوناگون از جمله گسترش ساخت‌وسازهاي مدرن، بي‌توجهي مالکان خصوصي و نبود بودجه کافي براي مرمت، در معرض تخريب يا تغيير کاربري قرار گرفته‌اند. در برخي موارد نيز، تخريب‌هاي غيرقانوني به بهانه نوسازي، باعث نابودي کامل بناهاي ارزشمند شده است.
کارشناسان ميراث فرهنگي بر اين باورند که حفظ خانه‌هاي تاريخي تنها وظيفه سازمان ميراث فرهنگي نيست، بلکه نيازمند مشارکت فعال مردم و نهادهاي شهري است.
آنان معتقدند: خانه‌هاي تاريخي شناسنامه فرهنگي يک ملت هستند. اگر اين شناسنامه از بين برود، نسل‌هاي آينده ديگر پيوندي با گذشته خود نخواهند داشت. اين در حالي است که مي‌توان از اين بناها در قالب اقامتگاه بوم‌گردي، موزه‌هاي محلي و مراکز فرهنگي استفاده کرد تا ضمن حفظ آن‌ها، به رونق اقتصادي و گردشگري نيز کمک شود.استان آذربايجان شرقي هم داراي ميراث معماري قابل‌توجهي از خانه‌هاي تاريخي است که هم فرصت و هم چالش‌هايي را پيشِ‌رو دارد.
احياي خانه‌هاي تاريخي با مشوق‌هاي سرمايه‌گذراي
مدير کل ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري آذربايجان شرقي از ثبت 210 خانه قديمي و تاريخي استان در فهرست آثار ملي خبر داده و احياي بناهاي ثبت ملي با محوريت‌ خانه‌هاي تاريخي را يکي از اولويت هاي اصلي ميراث فرهنگي عنوان کرده است .
احمد حمزه زاده با اشاره به نقش خانه هاي تاريخي در جذب گردشگر، اظهار کرده است: احياي خانه‌هاي تاريخي با مشوق‌هاي سرمايه‌گذراي و تسهيل فرآيند اخذ مجوزها و موافقت‌هاي اصولي دنبال مي شود.
وي تغيير کاربري رايگان و تسهيلات کم‌بهره براي تبديل بناهاي تاريخي به کاربري‌هاي مرتبط گردشگري را از جمله اين مشوق ها عنوان کرد و گفت: برخي از اين بناها توسط بخش خصوصي به کاربري‌هاي مرتبط مانند هتل بوتيک، کافي‌شاپ، و مراکز فروش صنايع‌دستي و سوغات تبديل شده‌اند که مي‌تواند افزون بر حفظ بنا، به رونق اقتصادي هم کمک کند.
اما برخي از خانه هاي تاريخي پس از مرمت به کاربري‌هايي تغيير يافته‌اند که امکان بازديد عمومي از آن‌ها نيست يا کارکرد ميراثي‌شان کاهش يافته است.ضمن اينکه به گفته معاون ميراث‌فرهنگي آذربايجان شرقي برخي از خانه‌ها و بافت‌هاي تاريخي کشور به دليل مشکلات تملکي و اختلافات ميان مالکان در معرض خطر هستند و براي صيانت پايدار از اين آثار، لازم است هماهنگي ميان مردم، شهرداري‌ها، ادارات راه و شهرسازي و دستگاه قضايي به‌صورت مستمر برقرار باشد تا از بروز تخريب‌هاي ناگهاني يا تغيير کاربري‌هاي غيرمجاز جلوگيري شود.
نجات خانه هاي تاريخي با همکاري دستگاه قضايي
وحيد نواداد با اشاره به توقف عمليات تخريب يکي از خانه‌هاي تاريخي در بافت تاريخي اهر، اين اقدام را حاصل هماهنگي ميان يگان حفاظت ميراث‌فرهنگي، دستگاه قضايي و نيروي انتظامي دانست و گفت: تداوم چنين همکاري‌هايي مي‌تواند نقش تعيين‌کننده‌اي در حفاظت مؤثر از بافت‌هاي تاريخي استان و حتي سراسر کشور داشته باشد.وي با بيان اينکه برنامه‌ريزي براي حفاظت از ميراث معماري تاريخي بايد بر مبناي ضوابط مصوب، مطالعات فني و اصول مرمتي دقيق انجام شود، گفت: در اين مسير، آموزش عمومي و ارتقاي آگاهي شهروندان درباره ارزش بناهاي تاريخي نيز نقش اساسي دارد.
نواداد اظهار کرد: اداره‌کل ميراث‌فرهنگي، گردشگري و صنايع‌دستي آذربايجان‌شرقي با تأکيد بر اجراي دقيق ضوابط حفاظتي، تلاش دارد با تقويت همکاري ميان دستگاه‌هاي مرتبط، از تکرار چنين مواردي در ساير شهرهاي استان جلوگيري کند.
حفاظت از بناهاي تاريخي با ابلاغ ضوابط حفاظتي و همکاري جوامع محلي
وي با اعلام اينکه وزارت ميراث‌فرهنگي، گردشگري و صنايع‌دستي، به تازگي ضوابط حفاظتي و معماري مربوط به »خانه تاريخي ناصح‌زاده» و «خانه تاريخي سرکاراتي« در شهرستان تبريز را تعيين و براي اجرا ابلاغ کرده است، گفت: اين اقدام در راستاي صيانت از آثار فرهنگي‌تاريخي و براساس قوانين و مقررات حوزه حفاظت از ميراث‌ملي انجام شده است.
نواداد اظهار کرد: بر پايه اين ابلاغ، محدوده حريم دو اثر يادشده تحت حفاظت و نظارت کامل وزارت ميراث‌فرهنگي قرار دارد و هرگونه دخل و تصرف در عرصه يا حريم آن‌ها، مطابق با قانون، جرم محسوب شده و مرتکب مشمول مجازات‌هاي قانوني خواهد شد.وي خاطرنشان کرد: با ابلاغ اين نقشه‌ها و ضوابط، هرگونه عمليات عمراني، بازسازي يا مرمتي در محدوده يادشده منوط به نظارت و اخذ مجوز از وزارت ميراث‌فرهنگي، گردشگري و صنايع‌دستي است که اين اقدام، به پايداري تاريخي و هماهنگي معماري شهري با ارزش‌هاي فرهنگي نهفته در بافت تاريخي تبريز منجر مي‌شود.وي در عين حال با بيان اينکه توسعه فرهنگ حفاظت از ميراث‌فرهنگي، به‌عنوان يکي از ارکان اساسي صيانت از هويت تاريخي کشور، نيازمند مشارکت و آگاهي عمومي است، گفت: آشنايي شهروندان با ارزش تاريخي و فرهنگي بناهاي قديمي، مي‌تواند از بروز بسياري از تخريب‌ها و تغيير کاربري‌هاي غيرمجاز جلوگيري کند.
معاون ميراث‌فرهنگي آذربايجان‌شرقي يادآور شد: صيانت از ميراث‌فرهنگي، مسئوليتي مشترک ميان نهادهاي حاکميتي و جامعه محلي است که تنها با تداوم همکاري و آگاهي عمومي تحقق مي‌يابد.به گزارش عصرآذربايجان به نقل از ايرنا ،از آنجا که بخش بزرگي از خانه‌هاي تاريخي در مالکيت خصوصي هستند، فرآيند مرمت، نگهداري و کنترل اين بناها سخت‌تر مي شود و در صورت کم توجهي، فرصتي که مي تواند به اشتغال، توسعه محلي و جذب گردشگر کمک کند با تخريب اين بناها از دست مي رود.
خانه‌هاي تاريخي، يادآور روزگاران پرشکوه گذشته‌اند و بي‌توجهي به آن‌ها به معناي فراموشي هويت ملي است. حفظ و مرمت اين بناها نه‌تنها وظيفه‌اي فرهنگي بلکه اقدامي براي پاسداري از ميراث مشترک نسل‌هاست؛ ميراثي که اگر امروز براي نگهداري‌اش قدمي برداشته نشود، فردا تنها نامي از آن در کتاب‌ها باقي خواهد ماند.