ضرورت همکاري ملي براي نجات کشاورزي در آذربايجان شرقي

سجاد صفري

با وجود تأکيد وزير جهاد کشاورزي بر لزوم توسعه گلخانه‌ها به عنوان راهکاري کليدي براي افزايش توليد و کاهش مصرف آب، و همچنين اذعان مسئولان استاني به چالش‌هاي اقليمي و خشکسالي، بخش کشاورزي آذربايجان شرقي نيازمند رويکردهاي نوآورانه و همکاري گسترده در سطوح ملي و استاني است تا بتواند ضمن تأمين امنيت غذايي، تاب‌آوري خود را در برابر تغييرات اقليمي افزايش دهد.
کاهش بارندگي‌ها، افزايش دما، موج‌هاي طولاني گرما، و پديده ريزگردها، بخش کشاورزي آذربايجان شرقي را با چالش‌هاي جدي مواجه کرده است.
اين در حالي است که اين منطقه، به ويژه شهرستان شبستر، از اهميت ويژه‌اي در توليد محصولات کشاورزي و همچنين در ارتباط با سرنوشت درياچه اروميه برخوردار است.
در اين ميان، وزير جهاد کشاورزي، اولويت توسعه گلخانه‌ها، کشت متراکم، و مديريت صحيح آب را، با هدف کاهش 6 برابري مصرف آب و افزايش 6 برابري توليد، مطرح کرده است.
اما در کنار اين راهکارها، واقعيت‌هاي ميداني و پيشنهادات کارشناسان، لزوم اتخاذ رويکردهاي جامع‌تر و همکاري‌هاي فرابخشي را بيش از پيش نمايان مي‌سازد.
گلخانه‌ها؛ نجات‌بخش کشاورزي در بحران آب
غلامرضا نوري، وزير جهاد کشاورزي، در سفر خود به شهرستان شبستر، بر اهميت راهبردي بخش کشاورزي در اين منطقه تأکيد کرد.
وي با اشاره به وضعيت حساس منابع آب و درياچه اروميه، اولويت اصلي وزارتخانه را تداوم توليد و بهبود معيشت کشاورزان دانست و حفاظت از باغات ارزشمند شبستر را منوط به مديريت صحيح آب دانست.
نوري، بهره‌وري آب را محور اصلي برنامه‌هاي وزارت جهاد کشاورزي عنوان کرد و گفت: ما به دنبال توسعه روش‌هايي هستيم که با مصرف کمتر آب، بتوانيم توليد را ادامه دهيم.
توسعه گلخانه‌ها، اجراي پروژه‌هاي آبخيزداري، ايجاد پايانه‌هاي صادراتي، تکميل ميادين مرتبط و گسترش صنايع تبديلي، از جمله برنامه‌هايي هستند که به بهبود شرايط توليد و ارتقاي سطح معيشتي کشاورزان شبستر کمک خواهند کرد.
وي با قاطعيت اعلام کرد: کشت گلخانه‌اي، کشت در محيط‌هاي کنترل‌شده و کشت متراکم، مهم‌ترين مسير نجات‌بخش کشاورزي است. حتي با گلخانه‌هاي ساده و ارزان‌قيمت مي‌توان مصرف آب را 6 برابر کاهش و توليد را 6 برابر افزايش داد.
از تاب‌آوري در اقليم تغيير يافته تا ضرورت کشاورزي حفاظتي
صادق نادري، معاون بهبود توليدات گياهي سازمان جهاد کشاورزي آذربايجان شرقي ، تصويري واقع‌بينانه‌تر از چالش‌هاي اقليمي ارائه داد: تغيير اقليم، کاهش بارندگي‌ها، افزايش دما و موج‌هاي طولاني گرما، و همچنين پديده ريزگردها، کشاورزي ما را با مشکلات جدي مواجه کرده است.
» با اين حال، وي بر ضرورت توليد و تأمين امنيت غذايي تأکيد کرد و گفت: واقعيت اين است که ما با اين اقليم و اين شرايط بايد توليد کنيم، چون امنيت غذايي را بايد تأمين کنيم.
نادري با اشاره به تجربه موفق سال زراعي گذشته در خريد گندم (نزديک به 300 هزار تن) با وجود بحران خشکسالي و تگرگ، توانمندي استان در مقابله با اقليم متغير و افزايش توليد را اثبات شده دانست. وي يکي از راهکارهاي کليدي براي تاب‌آوري را »کشاورزي حفاظتي« عنوان کرد و از کشاورزان خواست تا با اتکا به اصول اين روش، از منابع آبي و خاکي خود حفاظت کنند.
کشاورزي حفاظتي، از ديدگاه نادري، بر سه اصل استوار است: حداقل خاک‌ورزي با استفاده از دستگاه‌هاي کشت مستقيم (no-tillage) يا خاک‌ورزي مرکب در عمق کم و مناسب، بدون بر هم زدن انسجام خاک و با هدف حفظ رطوبت، حفظ پوشش گياهي بمنظور جلوگيري از فرسايش آبي و بادي و حفظ رطوبت خاک، که در شرايط کنوني امري حياتي است و رعايت تناوب زراعي در کاشت محصولات ديم مانند نباتات علوفه‌اي، حبوبات و دانه‌هاي روغني براي غني‌سازي خاک و بهبود توليد محصولات اصلي در سال‌هاي آتي.
وي همچنين بر ضرورت استفاده از محصولات کم‌آب‌بر، ارقام مقاوم به شوري و گرما، و همچنين مديريت تغذيه خاک با کودهايي که مقاومت گياه را در برابر تنش‌ها افزايش مي‌دهند، تأکيد کرد و افزود: تغيير الگوي کشت، شيوه آبياري و زمان کاشت نيز از جمله راهکارهاي براي محصولات مختلف، از جمله سيب‌زميني و محصولات ديم، بوده است.
نادري در خصوص آبياري زمين‌هاي آبي، بهبود سامانه‌هاي آبياري، گسترش آبياري قطره‌اي و نواري را از مهم‌ترين راهکارها دانست و تاکيد کرد: استفاده از روش کاشت نشائي يکي از راهکارهاي مؤثر براي کاهش مصرف آب و برداشت زودتر محصول مي‌باشد.
وي همچنين بر استفاده از ارقام مقاوم به گرما، شوري و خشکي در کشاورزي آبي و همچنين مديريت تغذيه با کود اوره در فصل پاييز در کشاورزي ديمي تأکيد نمود.
وي با بيان اينکه در حوزه باغباني، افزايش سطح گلخانه‌ها با بهره‌وري شش برابر و مديريت مخاطرات طبيعي يک راهبرد مهم است، افزود: حذف باغات درجه سه و اصلاح باغات درجه دو، به عنوان راهکارهايي براي مديريت منابع آبي در شرايط کمبود آب و خشکسالي است.
از امنيت غذايي تا ضرورت کشت فراسرزميني و بارورسازي ابرها
بشير جعفري رئيس کميسيون کشاورزي، آب و محيط زيست اتاق بازرگاني تبريز بر نقش تعيين‌کننده کشاورزي در تأمين امنيت غذايي کشور تأکيد کرد و با اشاره به توليد 130 ميليون تني محصولات کشاورزي در کشور، افزود: سهم آذربايجان شرقي از اين توليد 5ميليون تن و سهم آذربايجان غربي 7 ميليون تن است.
وي از واردات سالانه 20 ميليون تن نهاده و هزينه 15 ميليارد دلاري آن سخن گفت و تصريح کرد: فقدان سرمايه‌گذاري در زيرساخت‌ها طي 30-40 سال اخير را عامل اصلي اين وابستگي است.
جعفري همچنين با بيان اينکه واردات به خودي خود بد نيست، افزود: اگر برنامه ريزي باشد، مي‌تواند در مصرف آب داخلي مؤثر باشد.
وي ادامه داد: امروز که کشور در بحران آب قرار دارد، براي توليد کالاهاي اساسي از جمله جو، ذرت، سويا، دانه‌هاي روغني، شکر و حتي علوفه، بايستي به کشت فراسرزميني بيشتر پرداخته شود و براي اين کار تيم فني، علمي و کاردان لازم است.
وي نياز استان‌هاي آذربايجان شرقي و غربي را به دليل بحران درياچه اروميه، اجاره 300 هزار هکتار زمين آبي عنوان کرد و گفت: از طريق وزارتخانه‌هاي جهاد کشاورزي، خارجه، کشور، اطلاعات و سازمان سرمايه گذاري خارجي، با کنسرسيوم حقوقي براي تأمين غذاي کشور دست به کار شويم و براي تشکل‌هاي بخش کشاورزي مسيرگشايي کنيم.
جعفري همچنين از درخواست دو هواپيما براي بارورسازي ابرها در استان خبر داد که به مدت شش ماه مستقر خواهند شد و براي حوضه آبريز درياچه اروميه مؤثر خواهند بود.
وي بيان داشت: قرار بر اينست که اتاق بازرگاني در تأمين بخشي از هزينه‌هاي استقرار هواپيما کمک کند.
وي ضمن اشاره به اينکه تا دو درجه افزايش دما را با تغيير اقليم در دنيا شاهد هستيم، گفت: بي شک اين وضعيت بر منابع آب و کشاورزي تأثير گذاشته است.
جعفري افزود: بارندگي تا چهل درصد کاهش را نشان مي‌دهد که از 300 الي 350 ميلي متر به 160 ميلي متر کاهش يافته است.
وي با اشاره به ضرورت استفاده از ظرفيت دانشگاهيان بيان داشت: 30 نفر از اساتيد دانشگاه، کميسيون کشاورزي، آب و محيط زيست را همراهي مي‌کنند.
جعفري در خاتمه اعلام کرد: آب نداريم و اين خشکسالي‌ها در 5 سال آينده اثرات نامطلوبي در کشور خواهد داشت.
احساس مسئوليت و دين براي کساني هست که عِرق ملي و وطن پرستي دارند.
کشاورزي آذربايجان شرقي در يک نقطه حساس قرار گرفته است. بحران آب، تغييرات اقليمي، و وابستگي به واردات نهاده، چالش‌هاي جدي پيش روي اين بخش حياتي هستند.
هرچند راهکارهايي چون توسعه گلخانه‌ها، کشاورزي حفاظتي، تنوع‌بخشي به الگوهاي کشت، و بهبود سامانه‌هاي آبياري مطرح شده و در دستور کار قرار دارند، اما عمق بحران، نيازمند اقدامات ريشه‌اي‌تر و همکاري‌هاي گسترده‌تر در سطوح ملي و منطقه‌اي است.
اجراي قاطعانه الگوي کشت و تنوع‌بخشي زراعي: حمايت واقعي از کشاورزاني که به سمت کشت محصولات کم‌آب‌بر و داراي ارزش اقتصادي بالاتر حرکت مي‌کنند و اعمال نظارت دقيق بر کشت محصولات آب‌بر، امري حياتي است.
تسريع در اجراي طرح‌هاي آبخيزداري و احياي منابع آبي: پروژه بارورسازي ابرها، اگرچه نويدبخش است، اما نيازمند اجراي همزمان و جدي‌تر طرح‌هاي آبخيزداري، احياي قنوات و مديريت پايدار منابع آبي موجود است.
جذب سرمايه‌گذاري در زيرساخت‌ها و صنايع تبديلي: لازمه کاهش وابستگي به واردات نهاده و افزايش ارزش افزوده محصولات کشاورزي، سرمايه‌گذاري کلان در زيرساخت‌هاي بخش، از جمله صنايع تبديلي و تکميلي، و همچنين تسهيل‌گري براي جذب سرمايه‌گذاري در حوزه کشت فراسرزميني است.
تقويت همکاري‌هاي بين‌المللي و بين‌بخشي: تشکيل کنسرسيوم‌هاي حقوقي براي کشت فراسرزميني، و همکاري نزديک بين وزارتخانه‌هاي مرتبط (جهاد کشاورزي، خارجه، کشور، اطلاعات) و همچنين اتاق بازرگاني و دانشگاه‌ها، مي‌تواند به حل چالش‌هاي امنيت غذايي و مديريت منابع آبي کمک کند.
توسعه تحقيقات کاربردي و ترويج يافته‌هاي نوين: حمايت از پژوهش‌هاي کاربردي در حوزه کشاورزي، به ويژه در زمينه ارقام مقاوم به تنش‌هاي محيطي و روش‌هاي نوين آبياري، و انتقال سريع اين يافته‌ها به بدنه کشاورزان از طريق مراکز ترويجي، امري ضروري است.
افزايش آگاهي عمومي و احساس مسئوليت ملي: بيان صريح و مستمر واقعيت‌هاي بحران آب و تأثيرات آن بر امنيت غذايي، مي‌تواند زمينه را براي پذيرش راهکارها و احساس مسئوليت جمعي در قبال حفظ منابع ملي فراهم کند.
به گزارش عصرآذربايجان به نقل از مهر،مديريت پايدار منابع آب و خاک، با اتکا به دانش روز و همکاري همگاني، تنها مسير پيش رو براي تضمين آينده کشاورزي در آذربايجان شرقي و کشور است.