مسجد مناره؛ نگيني تاريخي دوران قاجار در اروميه

به گزارش عصرآذربايجان، در کوچه‌اي قديمي از محله شيشه‌گرخانه اروميه، جايي در ضلع شمالي خيابان امام و در مجاورت مسجد سردار، بنايي آرام اما پرشکوه از دل تاريخ قد علم کرده است؛ مسجد مناره، ميراثي گرانبها از دوران قاجار که با اصالت معماري بومي و ساختاري منحصر به‌فرد، همچنان استوار ايستاده است.
اين مسجد بفاصله كمي از مسجد سردار و متصل به مدرسه قديمي هدايت در كنار كوچه امير نظمي واقع در خيابان امام قرار گرفته است . مسجد مناره بنايي است كه در دوره قاجاريه توسط دو نفر از خوانين اروميه به نامهاي » حاجي علي يارخان « و»حاجي يداله خان اميرنظمي افشار« ساخته شده است . مسجد مناره داراي زيرزمين و يك سالن مرتفع مي باشند كه از بيرون دو طبقه به نظر مي رسد. قسمت تحتاني يعني زير زمين مسجد با سنگهاي نسبتاً منظم ساخته شده است و از اين قسمت به بالا مصالح بكار رفته از آجر انتخاب گرديده است، پوشش سقف زيرزمين در سال 1355 توسط هيات امنا از چوبي به تيرآهن تبديل شد ولي پوشش سقف و ستون‌هاي سالن اصلي از چوب مي باشد كه حالتي شبيه مساجد قديمي بناب و مراغه را دارد. البته از نظر حجم و ظرافت كار از آنها كوچكتر و ساده تر مي باشد . در گوشه جنوب شرقي مسجد مناره بلندان قرار گرفته كه از نظم و دقت كاري خوبي برخوردار مي باشد . در حاشيه انتهايي نماي خارجي با يك باند كاشيكاري شده از جنس كاشي هاي هفت رنگ روبرو مي‌شويم كه زيبايي خاص به نما بخشيده است . اين مسجد تاريخي که قدمت آن به دوران قاجار بازمي‌گردد، به همت دو تن از خوانين وقت، حاجي علي يارخان و حاجي يدالله خان امير نظمي افشار (مشهور به حاجي نظم‌الملک) ساخته شده است. نام»مناره« نيز برگرفته از شاخص‌ترين ويژگي اين بنا، يعني مناره‌اي چوبي و مرتفع در ضلع شمال شرقي آن است.
با گام نهادن به درون مسجد مناره، ويژگي‌هاي معماري سنتي شمال غرب ايران، خود را به رخ مي‌کشند. مسجدي شبستاني با سقفي از تيرهاي چوبي، فاقد گنبد و بدون صحن مرکزي، که بنايش بر پايه سنگ و آجر استوار شده است.
مسجد مناره با ابعاد تقريبي 14 در 15 متر و زيربنايي حدود 450 متر مربع، شامل بخش‌هايي همچون شبستان اصلي (حدود 100 متر مربع)، زيرزمين، نيم‌طبقه‌اي براي بانوان، کفش‌کن و آبدارخانه است. پوشش سقف از نوع شيرواني و همچنان در برخي قسمت‌ها با چوب سنتي باقي‌ مانده است، هرچند سقف زيرزمين در سال 1355 به تيرآهن تبديل شد.
شايد جذاب‌ترين بخش مسجد مناره، همان ساختاري باشد که نام آن را جاودانه کرده است؛ مناره‌اي با هسته چوبي. اين مناره با ارتفاعي بالغ بر 22.50 متر، بر پايه تنه درختي تنومند بنا شده که پله‌هاي چوبي‌اش به دور آن پيچيده و بر استواري‌اش افزوده‌اند. ديواره بيروني مناره با آجرهاي لعاب‌دار مارپيچ و قسمت فوقاني‌اش با کاشي‌هاي هفت‌رنگ تزيين شده است؛ نمايشي از هنر و ذوق معماري دوران قاجار.
اين مسجد در سال 1328 هجري قمري با تلاش دوباره حاجي يدالله خان مرمت شد. در همين دوره، خادمي به نام کربلايي حاج محمد با ساخت سقاخانه‌اي در ضلع شرقي بنا، به حفظ اصالت مسجد کمک کرد.
در نهايت، در تاريخ 16 آذر 1376 مسجد مناره با شماره ثبت 1953 در فهرست آثار ملي ايران جاي گرفت؛ افتخاري براي شهري که همواره در قلب تاريخ تنفس کرده است.
در ميان بناهاي تاريخي اروميه مانند مسجد جامع و مسجد سردار، مسجد مناره به واسطه مناره خاص خود، پنجره‌هاي چوبي دو جداره و بهره‌گيري از المان‌هاي سنتي بومي، يکي از متفاوت‌ترين بناهاست. ترکيبي از معماري ساده اما هدفمند، که در ميان تحولات شهري هنوز هم با وقار ايستاده است.
مسجد مناره، تنها يک بناي تاريخي نيست؛ يادگاري از هويت، هنر و ايمان مردم اين سرزمين است. جايي که گذشته در آن جاري‌ست و هر آجر و تير چوبي‌اش، قصه‌اي براي گفتن دارد.