گذار از اقتصاد تزريقي به درآمد پايدار در روستاهاي آذربايجان‌شرقي

در سال‌هاي اخير، تحول عميقي در نگرش سياست‌گذاران و برنامه‌ريزان کشور به مقوله توسعه روستايي رخ داده است؛ گذاري تاريخي از حمايت‌هاي مالي مقطعي و طرح‌هاي صرفاً تزريقي، به سوي خلق اقتصاد مقاومتي، درون زا و پايدار در بطن جوامع روستايي؛ اين تحول، که در دولت چهاردهم شتابي چشمگير يافته، بر پايه اين اصل بنيادين استوار است که توسعه واقعي، زماني رخ مي‌دهد که جامعه محلي، نه به عنوان دريافت‌کننده منفعل کمک، بلکه به عنوان بازيگر اصلي و ذينفع مستقيم، در قلب فرآيند برنامه‌ريزي و اجرا قرار گيرد.
بر اساس آمار منتشر شده، سه هزار و 77روستا در آذربايجان شرقي وجود دارد که از اين تعداد 2 هزار و 709 روستا داراي سکنه هستند و از بين آنها يکهزار و 938 روستا داراي دهياري و يکهزار و 929 روستا داراي شوراي اسلامي مي باشند. آذربايجان‌شرقي، به عنوان يکي از استان‌هاي پيشرو در عرصه مديريت نوين روستايي، الگويي زنده و عملياتي از اين گذار را به نمايش گذاشته است. در اين استان، دفتر امور روستايي و شوراهاي استانداري، با رويکردي تازه، «دهياران» را از جايگاه مديران سنتي امور جاري روستا، به «سرمايه‌گذاران، کارآفرينان و راهبران توسعه اقتصادي» ارتقا داده است؛ اين نهاد با کنار گذاشتن روش‌هاي دستوري و فرسوده «بالا به پايين»، اقدام به طراحي و اجراي مدلي مشارکتي نموده که در آن، توسعه نه با دستور، بلکه با همکاري، آموزش کاربردي و توانمندسازي واقعي جوامع محلي محقق مي‌شود.
اين گزارش، با استناد به اظهارات مسئولان ارشد و بررسي برنامه‌هاي در دست اجرا، به واکاوي ابعاد مختلف اين الگوي نوين مي‌پردازد؛ از آموزش‌هاي ميداني دهياران و تعريف 120 برش استاني بوم‌گردي، تا تشکيل اتحاديه تعاوني‌هاي روستايي و شناسايي 200 روستاي هدف براي سرمايه‌گذاري متمرکز؛ رويکردي که با پشتيباني ملي از طريق درجه‌بندي کامل دهياري‌ها و تأمين اعتبارات کم‌بهره تقويت شده و در نهايت، چشم‌اندازي روشن از روستاهايي با اقتصاد پويا، اشتغال پايدار و مهاجرت معکوس را ترسيم مي‌کند.
توسعه روستايي نمي‌تواند دستوري باشد
رسول خدابخش، مديرکل دفتر امور روستايي و شوراهاي استانداري آذربايجان‌شرقي، با تأکيد بر لزوم تغيير نگرش در برنامه‌ريزي روستايي، مي گويد: بررسي‌هاي ميداني ما نشان مي‌دهد روحيه روستاييان در برابر تغيير و سرمايه‌گذاري، غالباً شکننده و محافظه‌کارانه است. براي شکستن اين ذهنيت، به الگوهاي عملي و ملموس نياز داريم که روستاييان خود را در آن سهيم ببينند.
وي با نقد رويکردهاي صرفاً پژوهشي و طرح‌هاي از بالا به پايين، توضيح مي دهد: علت ناکامي بسياري از طرح‌هاي پژوهشي در روستاها، عدم تعريف نقش واقعي براي سرمايه‌گذار محلي است. توسعه زماني رخ مي‌دهد که ذينفعان اصلي – يعني روستاييان و دهياران – باور کنند که طرح‌ها نه يک دستور بيروني، بلکه فرصتي براي بهبود معيشت خودشان است.
به گفته وي، اولويت دفتر امور روستايي و شوارهاي استاندار آذربايجان شرقي، تبديل دهياران از مديران صرفاً اداري به »سرمايه‌گذاران و راهبران توسعه اقتصادي« است؛ بررسي‌ها نشان داده وقتي سرمايه‌گذاري با مشارکت يا ابتکار خود دهياران انجام شود، مقبوليت و نتيجه‌بخشي بيشتري دارد. بنابراين، رويکرد ما حمايت از دهياري‌ها براي اجراي طرح‌هاي درآمدزاست.
وي توضيح مي دهد:‌ براي توانمندسازي دهياران، آموزش‌هاي ميداني و کاربردي جايگزين دوره‌هاي نظري صرف شده است؛ بسياري از دهياران با شرح وظايف قانوني و شيوه‌هاي مديريت نوين آشنا نيستند. اين کمبود را با کتاب نمي‌توان رفع کرد. ما با طراحي پرسشنامه‌اي جامع، از نحوه برگزاري مناقصه تا مديريت فضاهاي عمومي روستا، آموزش‌هاي گام‌به‌گام ارائه مي‌دهيم. آموزش بايد خروجي عملي داشته باشد، نه صرفاً دادن گواهي حضور.
برش‌هاي استاني بوم‌گردي؛ راهکاري براي درآمد پايدار
توسعه بوم‌گردي به عنوان يکي از راهبردهاي کليدي ايجاد درآمد پايدار در روستاهاي آذربايجان شرقي در دستور کار قرار گرفته است.
مديرکل امور روستايي آذربايجان‌شرقي از تعريف «120 برش استاني» در اين حوزه خبر مي دهد و مي گويد: براي هر شهرستان بر اساس ظرفيت‌هاي خاص آن، برنامه‌هاي بوم‌گردي طراحي شده است.
به عنوان مثال، در شهرستان کليبر 20 برش اجرايي شده که با وجود مقاومت‌هاي اوليه، امروز آثار اقتصادي آن آشکار است.
وي اضافه مي کند: هدف ما خلق چرخه درآمدي براي روستاييان است؛ به گونه‌اي که ميزبانان بومي، توليدکنندگان محصولات محلي و ارائه‌دهندگان خدمات گردشگري همزمان سود ببرند.
وي از اتحاديه تعاوني هاي روستايي به عنوان ابزار همگرايي براي قدرت چانه‌زني بيشتر نام مي برد و يادآوري مي کند: براي تقويت اقتصاد جمعي، «اتحاديه تعاوني روستاييان استان» با عضويت 13 شرکت از 22 شرکت تعاوني فعال تشکيل شده که هدف از تشکيل آن ايجاد پلتفرمي براي بازاريابي يکپارچه، کاهش هزينه‌هاي مبادله و افزايش قدرت چانه‌زني روستاييان است؛ اين اتحاديه مي‌تواند به کانوني براي درآمدزايي دهياري‌ها و روستاييان تبديل شود.
تعيين 200 روستاي هدف؛ سرمايه‌گذاري متمرکز و نتيجه‌محور
بر اساس مطالعات دفتر امور روستايي و شوراهاي استانداري آذربايجان شرقي، 200 روستا در سطح استان داراي قابليت‌هاي ويژه براي جذب سرمايه‌گذاري هدفمند شناسايي شده‌اند.
در واقع آن گونه که دفتر امور روستايي و شوراهاي استانداري آذربايجان شرقي اعلام کرده، سياست آن پخش پراکنده منابع نيست، بلکه سرمايه‌گذاري بايد در روستاهايي انجام شود که ظرفيت و آمادگي لازم را دارند. براي نمونه، در روستاي کندوان – که از روستاهاي هدف گردشگري است – پس از برگزاري همايش تخصصي با ارائه 300 مقاله، هر ماه شوراي راهبردي تشکيل مي‌شود تا موانع توسعه – مانند احداث پارکينگ طبقاني براي ثبت جهاني دائم – به صورت عملياتي رفع شود.
پشتيباني ملي؛ درجه‌بندي کامل دهياري‌ها و اعتبارات کم‌بهره
در سطح کلان، سازمان شهرداري‌ها و دهياري‌هاي کشور با اقدامات حمايتي، بستر توسعه روستايي را هموارتر کرده است؛ مطابق گزارش‌ها، آذربايجان‌شرقي يکي از معدود استان‌هايي است که 100 درصد دهياري‌هاي داراي مجوز آن درجه‌بندي شده‌اند. اين درجه‌بندي به ساماندهي فرآيندهاي مالي، جذب نيرو و توزيع عادلانه‌تر منابع کمک شاياني مي‌کند.
از سوي ديگر، علي قرباني، معاون سازمان شهرداري‌ها و دهياري‌ها به تازگي در بازديد از روستاهاي شهرستان شبستر در آذربايجان شرقي از تأمين اعتبارات کم‌بهره تا سقف پنج برابر بودجه سالانه دهياري‌ها خبر داده است؛ به گفته وي بر اساس تفاهمنامه با بانک‌هاي عامل، دهياري‌هايي که طرح‌هاي اقتصادي قابل دفاع ارائه دهند، مي‌توانند از اين تسهيلات ارزان‌قيمت براي اجراي پروژه‌هاي درآمدزا استفاده کنند.
الگويي براي توسعه متوازن منطقه‌اي
با توجه به آنچه که در بالا گفته شد و با جمع بندي اظهارات مقام هاي مسوول مي توان گفت که تحول در مديريت روستايي آذربايجان‌شرقي بر اصولي مانند گذار از توسعه دستوري به توسعه مشارکتي با محوريت دهياران و جوامع محلي، آموزش‌هاي کاربردي و فرآيندمحور به جاي آموزش‌هاي صرف تئوريک و تأمين مالي هوشمند از طريق اعتبارات هدفمند و طرح‌هاي اقتصادي، توسعه متناسب با ظرفيت‌هاي بومي مانند بوم‌گردي، کشاورزي ارزش‌افزا و صنايع دستي و در نهايت تقويت نهادهاي جمعي مانند اتحاديه تعاوني‌ها براي افزايش تاب‌آوري اقتصادي، استوار است.
به گزارش عصر آذربايجان به نقل از ايرنا، اين رويکرد اگر با تداوم، نظارت و بازخوردگيري مستمر همراه شود، نه تنها مي‌تواند الگويي براي ساير استان‌ها باشد، بلکه گامي اساسي در جهت تحقق »مهاجرت معکوس«، »تعادل بخشي منطقه‌اي« و »تحقق اقتصاد مقاومتي در سطح روستاها« خواهد بود، روستاهاي آذربايجان‌شرقي امروز در حال تجربه‌اي نوين از توسعه هستند؛ توسعه‌اي که نه از پشت ميزهاي برنامه‌ريزي کلان، بلکه از دل مشارکت مردمي و عزم محلي مي‌جوشد.