قلعه اولتان؛ بزرگ‌ترين سايت‌خشتي شمال غرب ايران

به گزارش عصرآذربايجان ،اين قلعه در مسير يکي از راه‌هاي مهم تاريخي منطقه يعني مسير فرعي جاده ابريشم / جاده قفقاز بوده است (که به آن “ائل يولي” گفته شده)؛ اين مسير محلي براي ارتباطات تجاري و فرهنگي بين ايران و مناطق قفقاز به شمار مي‌رفت.
اين دژ در مساحت 320 هزار متر مربع بنا شده‌ و با ترکيب به جا مانده از آن يک دژ نظامي را تداعي مي‌کند و با توجه به اظهارات کارشناسان هنوز قسمت اعظم ساختمان‌هاي قلعه در زير خاک مدفون است.مجموعه قلعه شامل اجزايي مانند گورستان باستاني با تدفين‌هايي از هزاره اول قبل از ميلاد ، تپه اولتان — لايه‌هاي دوره اشکاني و ساساني، ارگ مرکزي (قلعه نظامي يا شهري حداقل در دوره ساساني، اوايل اسلام و دوره‌هاي بعد)، بخش صنعتگران يا منطقه بيروني (ربض) — محل فعاليت‌هايي مانند فلزکاري، سفالگري و شيشه‌گري در قرون دوم تا هفتم هجري، خندق دفاعي به عرض 15 متر که دور ارگ مي‌چرخيد و آب آن احتمالا از رود ارس تأمين مي‌شد.
کل مساحت قلعه حدود 80 هکتار است که از اين ميزان، 37 هکتار در داخل حصار (ارگ) و 43 هکتار ربض (بخش بيروني) است. قطر حصار 7 متر بوده و برج‌هاي ديدباني در فواصل نسبتاً منظم روي حصار وجود داشته‌ است.
اداره کل ميراث فرهنگي ، گردشگري و صنايع دستي استان اردبيل برنامه مرمت ضربتي قلعه اولتان را در دستور کار قرار داده است. همچنين محوطه قلعه فنس‌کشي و عرصه و اعيان آن تعيين شده است، اما معارضات اجتماعي در برخي بخش‌ها وجود دارد که باعث پيچيدگي در مديريت حريم شده است.
روح‌الله محمدي ، رئيس گروه باستان‌شناسي اداره کل ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي اردبيل در اين باره گفت: تابوت‌هاي چوبي دوره اسلامي به دست آمده از گورستان قلعه اولتان پارس‌آباد، آن را نسبت به گورهاي ادوار اسلامي متمايز مي‌کند و اولتان ارزش تبديل به پايگاه ملي ميراث فرهنگي را دارد.
وي اظهار کرد: 6 نمونه تابوت چوبي در محوطه باستاني اولتان شهرستان پارس آباد شناسايي و 2 مورد آن حفاري شده است و به دليل اينکه تدفين با تابوت چوبي در ادوار اسلامي بسيار کم‌سابقه است، گورستان اولتان اهميت خاصي پيدا مي‌کند.
محمدي ادامه داد: شهر تاريخي اولتان در مسير جاده فرعي راه ابريشم يا جاده قفقاز قرار دارد و در اصطلاح عاميانه به آن "ائل يولي" يا راه ايل مي‌گفته‌اند و امتداد اين مسير از قلعه برزند گرمي و قيزقلعه‌سي بيله سوار به دربند داغستان منتهي مي‌شده است.
رئيس گروه باستان‌شناسي اداره کل ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي استان اردبيل افزود: به محوطه باستاني ياد شده در دوره ايلخاني نام اولتان اطلاق مي‌شده و به احتمال قوي نام قبلي آن "ورثان" بوده که شهري تاريخي بوده است و به دنبال کشفيات به دست آمده در عمليات راه‌سازي در ماه‌هاي گذشته، کاوش‌هاي اضطراري هيات باستانشناسي اداره کل ميراث فرهنگي اردبيل از حدود 17 شهريور در محوطه باستاني اولتان آغاز شد و با يک ماه تمديد تا حدود 18 آبان ماه ادامه خواهد داشت.
محمدي تصريح کرد: محدوده ارگ مرکزي و بخش صنعتگران اولتان شامل کوره‌هاي سفالگري، ذوب فلز و آجرپزي حدود 70 هکتار پيش‌بيني مي‌شود و با احتساب گورستان تازه کشف شده کل محدوده منطقه باستاني اولتان حدود 100 هکتار خواهد بود.
رئيس گروه باستان‌شناسي اداره کل ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي اردبيل گفت: يک گورستان در اولتان کشف شده و پيش بيني مي‌شود چند گورستان ديگر در اين محوطه کشف شود و تاکنون حدود 12 گور متعلق به دوره اشکاني در اين گورستان شناسايي و سه تدفين برداشته شده است.
اين قلعه هم‌اکنون نيازمند بازسازي و نوسازي است و قابليت تبديل شدن به پايگاه ملي و ثبت جهاني قلعه اولتان، نه فقط به دليل ارزش تاريخي بلکه به دليل توان جذب گردشگر، اشتغال‌زايي و ارتقاي هويت فرهنگي منطقه ضروري است.