گروه گزارش: قناتها که روزگاري شريان حياتي تامين آب و رونق کشاورزي در بسياري از مناطق ايران بودند، امروز علاوه بر ارزش تاريخي و فرهنگي، ظرفيت قابل توجهي براي توسعه گردشگري و اقتصاد روستايي دارند.
اين ظرفيت مغفول در آذربايجان غربي با برنامهريزي براي شناسايي، حفاظت و احياي قناتهاي تاريخي ميتواند به عاملي موثر در رونق گردشگري و تحقق توسعه پايدار استان تبديل شود. آب همواره يکي از مهمترين عوامل شکلگيري تمدنها، رونق کشاورزي و پايداري سکونتگاههاي انساني بوده است. در استاني مانند آذربايجان غربي که بخش قابل توجهي از فعاليتهاي اقتصادي و معيشت روستاييان به منابع آبي وابسته است، حفاظت از ذخاير آب و بهرهبرداري اصولي از آن اهميت ويژهاي دارد. در شرايطي که خشکساليهاي متوالي، تغييرات اقليمي، کاهش منابع آب زيرزميني و برداشتهاي بيرويه، تhمين آب را با چالشهاي جدي روبهرو کرده است، توجه به شيوههاي سنتي مديريت آب و تجربه نياکان ميتواند راهگشاي بخشي از مشکلات امروز باشد.
يکي از مهمترين اين تجربهها، قنات است، سازهاي هوشمندانه که ايرانيان با شناخت دقيق ويژگيهاي طبيعي زمين و منابع آب زيرزميني طراحي کردند و طي قرنها از آن براي تامين آب مورد نياز سکونتگاهها و زمينهاي کشاورزي بهره بردند.
قناتهاي آذربايجان غربي؛ ميراثي ارزشمند براي مديريت آب و رونق گردشگري
عزيز ميرزايي، پيشکسوت و کارشناس حوزه ميراث فرهنگي و مرمت و احياي بناهاي تاريخي آذربايجان غربي، با اشاره به اهميت قناتها در مديريت پايدار منابع آب گفت: قنات تنها يک مسير انتقال آب نيست، بلکه نمادي از خرد جمعي، سازگاري انسان با طبيعت، مديريت مشارکتي منابع و توجه به حقوق نسلهاي آينده به شمار ميرود.وي افزود: اين سازهها طي قرنها بدون نياز به فناوريهاي پيچيده و مصرف انرژي قابل توجه، آب را از لايههاي زيرزميني به سطح زمين هدايت کرده و زمينه شکلگيري و استمرار زندگي، کشاورزي و تمدن را در مناطق مختلف کشور فراهم آوردهاند.
قناتهاي قديمي در معرض فراموشي و تخريب
ميرزايي با اشاره به ظرفيتهاي تاريخي آذربايجان غربي در زمينه قنات اظهار کرد: در شهرستانها و روستاهاي مختلف اين استان، آثار و بقاياي قناتهاي قديمي وجود دارد که هرکدام بخشي از تاريخ زندگي، کشاورزي و فرهنگ مردم منطقه را روايت ميکنند.
وي ادامه داد: با وجود اهميت اين سازهها، بسياري از قناتهاي قديمي به دلايلي مانند خشکسالي، تغيير شيوه بهرهبرداري از منابع آب، تخريب مادرچاهها و مسيرهاي انتقال، فرسودگي تاسيسات، تغيير کاربري اراضي و کاهش توجه به نگهداري سنتي، در معرض نابودي قرار گرفتهاند.اين کارشناس ميراث فرهنگي، شناسايي و مستندسازي قناتهاي استان را نخستين گام براي حفاظت از اين ميراث دانست و گفت: دستگاههاي مسئول بايد با همکاري کارشناسان حوزه آب، جهاد کشاورزي، ميراث فرهنگي، دهياريها و تشکلهاي محلي، وضعيت قناتهاي موجود را بهصورت دقيق بررسي کنند.
به گفته وي، تهيه بانک اطلاعات جامع قناتهاي استان ميتواند مبناي تصميمگيري و برنامهريزي در اين زمينه باشد. در اين بانک بايد اطلاعاتي مانند تعداد قناتها در هر شهرستان و روستا، وضعيت فعاليت آنها، ميزان آبدهي، شرايط فني، موارد تخريب و ظرفيتهاي احتمالي براي احيا ثبت شود تا امکان اولويتبندي اقدامات حفاظتي و مرمتي فراهم شود.
گردشگري قنات؛ ظرفيتي براي رونق اقتصاد روستايي
ميرزايي با تاکيد بر اينکه ارزش قناتها تنها به تامين آب کشاورزي محدود نميشود، گفت: اين سازههاي تاريخي ميتوانند به جاذبههايي براي گردشگري فرهنگي، تاريخي، طبيعي و آموزشي تبديل شوند و فرصتهاي تازهاي براي معرفي ظرفيتهاي بومي آذربايجان غربي فراهم کنند.وي افزود: امروزه بسياري از گردشگران به دنبال تجربههاي متفاوت، شناخت فرهنگ جوامع محلي و آشنايي با شيوه زندگي گذشتگان هستند. قناتها نيز از اين نظر ظرفيت قابل توجهي دارند؛ زيرا بازديد از آنها فرصتي براي شناخت دانش مهندسي سنتي، شيوههاي مديريت آب و سازگاري انسان با شرايط طبيعي فراهم ميکند.اين کارشناس مرمت و احياي بناهاي تاريخي ادامه داد: ميتوان در مجاورت قناتهاي واجد ارزش، فضاهايي براي معرفي تاريخچه اين سازهها، نمايش ابزارهاي سنتي حفر و نگهداري، روايت زندگي مقنيان و آشنايي با فرهنگ آبداري مردم منطقه ايجاد کرد.به گفته ميرزايي، چنين برنامههايي ميتواند علاوه بر جذب گردشگران، پژوهشگران، دانشجويان و دانشآموزان، زمينه ايجاد فرصتهاي شغلي براي ساکنان روستاها را فراهم کند.وي ادامه داد: فعاليت راهنمايان گردشگري، توسعه اقامتگاههاي بومگردي، عرضه صنايعدستي، فروش محصولات محلي و ارائه خدمات فرهنگي از جمله فرصتهايي است که توسعه گردشگري قنات ميتواند به همراه داشته باشد.وي البته تاکيد کرد: بهرهبرداري گردشگري از قناتها بايد با رعايت اصول حفاظت از ميراث فرهنگي و منابع آب انجام شود و ايمني بازديدکنندگان، حفظ ساختار تاريخي قنات و رعايت حقوق بهرهبرداران محلي در اولويت قرار گيرد.
ضرورت تعيين حريم قانوني و حفاظت از مسير قناتها
اين کارشناس ميراث فرهنگي با اشاره به نقش قناتها در مديريت منابع آب زيرزميني اظهار کرد: قنات يکي از سازههاي هوشمندانه مهندسي سنتي ايران است که با استفاده از شيب طبيعي زمين، آبهاي زيرزميني را بدون نياز به مصرف انرژي به سطح منتقل ميکند و امکان بهرهبرداري متناسب با شرايط طبيعي آبخوانها را فراهم ميآورد.وي افزود: بهرهبرداري اصولي از قناتها و مديريت برداشت از منابع زيرزميني ميتواند در حفظ تعادل آبخوانها موثر باشد. با اين حال نبود نظارت کافي، مشخص نبودن دقيق حريم برخي قناتها و گسترش ساختوسازهاي شهري و عمراني، آسيبهاي جدي به اين سازهها وارد کرده است.
ميرزايي خاطرنشان کرد: تجاوز به حريم قناتها ميتواند موجب تخريب کانالها و ميلههاي دسترسي، مسدود شدن مسير جريان آب، کاهش آبدهي و حتي نابودي کامل برخي رشتهقناتها شود.
تدوين طرح جامع احياي قنات و گردشگري آب
پيشکسوت و کارشناس حوزه ميراث فرهنگي آذربايجان غربي پيشنهاد کرد کارگروهي استاني با حضور دستگاههاي مرتبط تشکيل شود و طرحي با عنوان «طرح جامع شناسايي، حفاظت، احيا و توسعه گردشگري قناتهاي آذربايجان غربي» را تدوين و اجرا کند.
وي اظهار کرد: اين طرح بايد بر چند محور اصلي استوار باشد؛ از جمله سرشماري و شناسايي قناتها به تفکيک شهرستان و روستا، بررسي وضعيت فني و ميزان آبدهي، ارزيابي شرايط بهرهبرداري، اولويتبندي قناتهاي نيازمند مرمت و احيا و پيشبيني اعتبارات مورد نياز براي حفاظت اصولي از آنها.
ميرزايي افزود: شناسايي قناتهاي داراي ظرفيت گردشگري، طراحي مسيرهاي گردشگري آب و ميراث و مستندسازي دانش بومي مقنيان و انتقال تجربه آنها به نسل جوان نيز بايد در اين برنامه مورد توجه قرار گيرد.وي ادامه داد: براي اجراي بهتر اين طرح ميتوان هر سال يک شهرستان را بهعنوان منطقه پايلوت انتخاب کرد و پس از ارزيابي نتايج، برنامههاي موفق را به ساير شهرستانهاي استان گسترش داد.
قناتها، پيوندي ميان آب، ميراث فرهنگي و توسعه پايدار
ميرزايي با بيان اينکه قناتها بخشي از دانش و تجربه تاريخي ايرانيان در مديريت منابع طبيعي هستند، گفت: نياکان ما با شناخت دقيق شرايط زمين و اهميت آب، سازههايي ايجاد کردند که طي نسلهاي متوالي امکان بهرهبرداري از منابع آبي را فراهم ميکرد. امروز نيز وظيفه ما تنها يادآوري ارزش تاريخي اين سازهها نيست، بلکه بايد براي حفاظت، مديريت و استفاده درست از ظرفيتهاي آنها برنامه داشته باشيم.
وي افزود: قناتها ميتوانند حلقه اتصال سه موضوع مهم حفاظت از منابع آب، صيانت از ميراث فرهنگي و رونق اقتصاد روستايي باشند. اگر براي شناسايي و احياي آنها برنامهريزي شود و ظرفيتهاي فرهنگي، آموزشي و گردشگريشان مورد توجه قرار گيرد، بخشي از اين ميراث ارزشمند ميتواند به سرمايهاي براي توسعه پايدار مناطق روستايي تبديل شود.
اين کارشناس مرمت و احياي بناهاي تاريخي خاطرنشان کرد: قناتها هنوز ظرفيتهاي فراواني براي کمک به مديريت منابع آب و معرفي هويت تاريخي و فرهنگي مناطق مختلف دارند، اما بهرهگيري از اين ظرفيتها به همکاري دستگاههاي مسئول، مشارکت مردم و تدوين برنامههاي اجرايي نيازمند است.
به گزارش عصرآذربايجان به نقل از ايرنا،وي تاکيد کرد: حفاظت از قنات در حقيقت حفاظت از آب، تاريخ، هويت و آينده سرزمين است و نبايد اجازه داد اين سازههاي ارزشمند به دليل بيتوجهي و نبود برنامهريزي، به خاطرهاي از گذشته تبديل شوند.