وقتي نگراني از آينده به نيمکت‌هاي مدرسه مي‌رسد

چند دختر نوجوان 13 تا 14 ساله در آموزشگاه زبان پيش از برگزاري امتحان مضطرب بودند، بعضي گريه مي‌کردند و نگراني از نتيجه آزمون در رفتارشان آشکار بود. اين صحنه براي والديني که همراه فرزندانشان بودند، اتفاق تازه‌اي نبود. آن‌ها مي‌گفتند اين وضعيت تقريباً در هر دوره امتحان تکرار مي‌شود و به‌تدريج به بخشي از زندگي خانواده تبديل شده است.
اما آيا قرار است نگراني و فشار رواني، جزئي جدايي‌ناپذير از دوران دانش‌آموزي باشد؟ آيا مدرسه و نظام آموزشي، در کنار آموزش درس‌ها، به اندازه کافي به آرامش رواني و شرايط فردي دانش‌آموزان توجه مي‌کنند؟
گفت‌وگو با چند دانش‌آموز در مقاطع مختلف تحصيلي نشان مي‌دهد اضطراب آن‌ها فقط به امتحان و نمره محدود نيست و گاهي نگراني‌هاي اقتصادي خانواده، دشواري دسترسي به آموزش و تصور مبهم از آينده نيز بر آن سايه مي‌اندازد.
علي دانش‌آموز پايه دوازدهم، از نگراني درباره وضعيت اقتصادي خانواده و آينده‌اي مي‌گويد که به تصور او ممکن است از شرايط امروز نيز دشوارتر باشد. او نگران است در سال‌هاي پيش رو، با مشکلات بيشتري روبه‌رو شود و نتواند آينده روشني براي خود بسازد. اين نگراني در گفت‌وگو با چند دانش‌آموز ديگر نيز به شکل‌هاي مختلف تکرار مي‌شود؛ گويي بخشي از دغدغه‌هاي آنان از همين حالا فراتر از مدرسه و درس رفته و به شرايط زندگي و آينده گره خورده است.
محمد دانش‌آموز پايه دهم، حجم مطالب درسي و فرصت محدود براي يادگيري را از عوامل فشارزا مي‌داند. به گفته او، دشواري برخي درس‌ها و امتحانات، در کنار کمبود زمان براي مطالعه و تمرکز، شرايطي ايجاد مي‌کند که گاهي فرصت يادگيري عميق را از دانش‌آموز مي‌گيرد.سپهر دانش‌آموز پايه دهم، نيز وقفه‌ها و درگيري‌هاي سال تحصيلي گذشته را از عواملي مي‌داند که باعث عقب‌ماندگي درسي شده است. او مي‌گويد جبران مطالبي که در آن دوره به‌درستي آموزش داده نشده، در ادامه سال تحصيلي آسان نيست و همين مسئله فشار بيشتري به دانش‌آموزان وارد مي‌کند.
يکي ديگر از دانش‌آموزان از نحوه اعلام تکاليف و زمان‌بندي آن‌ها گلايه دارد. به گفته او، گاهي برخي معلمان تکاليف را با تأخير اعلام مي‌کنند و تنها چند روز پيش از موعد تحويل، حجم زيادي از تمرين‌ها را از طريق سامانه شاد در اختيار دانش‌آموزان قرار مي‌دهند. او به نمونه‌اي اشاره مي‌کند که براي چهار درس، 22 صفحه تکليف در مدت‌زماني محدود اعلام شده بود؛ شرايطي که برنامه‌ريزي را دشوار مي‌کند و دانش‌آموز را به انجام شتاب‌زده تکاليف و مطالعه حفظي سوق مي‌دهد. پيشنهاد او اين است که تکاليف به‌صورت منظم و هفتگي اعلام شوند تا دانش‌آموز فرصت کافي براي انجام آن‌ها داشته باشد.
آموزش مجازي؛ دغدغه‌اي فراتر از کلاس درس
براي دانش‌آموزاني که خود را براي کنکور آماده مي‌کنند، دسترسي به آموزش نيز به يکي از منابع نگراني تبديل شده است. يکي از اين دانش‌آموزان مي‌گويد در کلاس‌هاي آنلاين کنکور شرکت مي‌کند، اما ضعف اينترنت و آنتن‌دهي گاهي حتي دسترسي به فايل‌هاي آموزشي ذخيره‌شده را نيز دشوار مي‌کند. او نگران است در نتيجه اين اختلال‌ها از برنامه مطالعاتي خود عقب بماند.
دانش‌آموز ديگري که بخشي از آموزش و مطالعه‌اش را با تلفن همراه دنبال مي‌کند، از قطعي برق بدون اطلاع قبلي و تأثير آن بر برنامه‌ريزي درسي مي‌گويد. به گفته او، تهيه ابزارهاي مورد نياز براي آموزش مجازي، از جمله تلفن همراه، لپ‌تاپ و شارژر، هزينه‌اي سنگين براي خانواده‌ها دارد و همه دانش‌آموزان از امکانات يکساني برخوردار نيستند.اين مشکلات در مناطق روستايي شکل ديگري پيدا مي‌کند. يک دانش‌آموز پايه دوازدهم از روستايي در شهرستان مشگين‌شهر مي‌گويد در محل زندگي او مدرسه متوسطه اول و دوم وجود ندارد و براي ادامه تحصيل بايد مسافت زيادي را طي کند. او به تجربه نرسيدن به جلسه امتحان به دليل برف و يخبندان اشاره مي‌کند و معتقد است هنگام تصميم‌گيري براي تعطيلي مدارس، بايد وضعيت راه‌هاي روستايي، به‌ويژه مسيرهاي دورتر، نيز در نظر گرفته شود.در کنار اين مسائل، خانواده‌ها نيز با دشواري‌هايي براي همراهي تحصيلي فرزندانشان روبه‌رو هستند. يکي از والدين مي‌گويد دانش‌آموزان پس از بازگشت از مدرسه، ساعت‌ها براي انجام تکاليف وقت صرف مي‌کنند، اما همه خانواده‌ها به دليل اشتغال، مشکلات مالي و مسئوليت‌هاي روزمره فرصت و توان يکساني براي همراهي با فرزندان خود ندارند. از نگاه او، نمي‌توان انتظار داشت همه دانش‌آموزان در شرايط خانوادگي مشابهي درس بخوانند و از حمايت يکساني برخوردار باشند.
اضطراب مدرسه و پيامدهاي آن در پژوهش‌ها
نگراني‌هايي که دانش‌آموزان و خانواده‌هايشان از آن سخن مي‌گويند، در مطالعات علمي نيز مورد توجه قرار گرفته است. در پژوهشي با عنوان »پيش‌بيني عاطفه منفي به مدرسه، انگيزش تحصيلي و تعلل‌ورزي تحصيلي بر اساس اضطراب مدرسه دانش‌آموزان مقطع متوسطه شهر اردبيل« که علي رضايي شريف، طوبي مألوفي و زينب قمري انجام داده‌اند، رابطه اضطراب مدرسه با برخي جنبه‌هاي تجربه تحصيلي دانش‌آموزان بررسي شده است.
اين پژوهش در سال تحصيلي 1402-1403 و با مشارکت 374 دانش‌آموز دوره متوسطه دوم شهر اردبيل انجام شده است. در اين مطالعه، اضطراب مدرسه در ابعادي از جمله اضطراب امتحان، ترس از ابراز وجود، واکنش‌هاي جسماني و ضعف اعتمادبه‌نفس بررسي شده است.نتايج پژوهش از ارتباط اضطراب مدرسه با عاطفه منفي نسبت به مدرسه و تعلل‌ورزي تحصيلي حکايت دارد و نشان مي‌دهد ميان اضطراب مدرسه و انگيزش تحصيلي رابطه معکوس وجود دارد. به بيان ديگر، اضطراب مدرسه مي‌تواند با نگرش منفي‌تر به محيط آموزشي و کاهش انگيزه تحصيلي همراه باشد.از سوي ديگر، نقي دشتي، رئيس اداره مشاوره دانشگاه علوم پزشکي اردبيل، در گفت‌وگويي با مفدا درباره فشارهاي زندگي مدرن، پيامد بحران‌هاي سال‌هاي اخير، سلامت روان و تاب‌آوري جوانان سخن گفته است. هرچند اين گفت‌وگو مشخصاً به اضطراب امتحان نمي‌پردازد، اما به زمينه گسترده‌تري اشاره دارد که نگراني‌هاي تحصيلي دانش‌آموزان نيز مي‌تواند در بستر آن شکل بگيرد؛ شرايطي که در آن فشارهاي اجتماعي و اقتصادي، آرامش رواني نسل جوان را تحت تأثير قرار مي‌دهد.
غربالگري و مراکز مشاوره؛ خدمات تا چه اندازه در دسترس‌اند؟
در حوزه آموزش‌وپرورش نيز طرح‌ها و خدماتي براي شناسايي و رسيدگي به مسائل رواني و رفتاري دانش‌آموزان پيش‌بيني شده است. سيد اردشير رشيدي آل‌هاشم، مديرکل آموزش‌وپرورش استان اردبيل، ارديبهشت‌ماه امسال اعلام کرده بود 93 درصد دانش‌آموزان استان در غربالگري طرح نماد مشارکت داشته‌اند. اين آمار بيانگر ميزان مشارکت در فرايند غربالگري است و به‌تنهايي نشان‌دهنده ميزان شيوع اضطراب يا رفع مشکلات شناسايي‌شده نيست.
پرويز اصغري، معاون پرورشي و فرهنگي آموزش‌وپرورش استان اردبيل، نيز از فعاليت 20 مرکز مشاوره و خدمات روان‌شناختي در مناطق و نواحي استان خبر داده و گفته است اين مراکز در زمينه مسائل تحصيلي، تربيتي و رفتاري، خدمات حضوري و تلفني ارائه مي‌کنند. به گفته او، خط ملي نماد با شماره 1570 نيز براي ارائه خدمات مشاوره‌اي در دسترس دانش‌آموزان و خانواده‌ها قرار دارد.با اين حال، موضوع کمبود نيروي متخصص همچنان يکي از چالش‌هاي اين حوزه است. پروانه رضاقليزاده، مديرکل دفتر امور اجتماعي و فرهنگي استانداري اردبيل، پنجم آبان‌ماه امسال در بازديد از مراکز مشاوره دانش‌آموزي، کمبود نيروي مشاور در مدارس و محدوديت‌هاي کاري مشاوران مراکز تخصصي را از مشکلات موجود دانست و بر ضرورت تأمين نيروي متخصص و تقويت طرح نماد تأکيد کرد.در کنار اين آمار و برنامه‌ها، پرسش‌هايي درباره دسترسي واقعي دانش‌آموزان به خدمات مشاوره همچنان باقي است: چند خانواده از فعاليت اين مراکز و شيوه مراجعه به آن‌ها اطلاع دارند؟ چه تعداد از دانش‌آموزان از خدمات مستمر مشاوره استفاده مي‌کنند و چه شواهدي از اثربخشي اين خدمات در کاهش اضطراب آن‌ها وجود دارد؟
آرامش رواني، بخشي از حق دوران دانش‌آموزي است
دوران کودکي و نوجواني قرار است فرصتي براي يادگيري، تجربه کردن، کشف توانايي‌ها و ساختن رؤياهاي آينده باشد؛ نه زماني براي تحمل مداوم ترس از امتحان، نگراني از وضعيت معيشت خانواده و اضطراب از فردايي نامعلوم. اضطرابي که در اين سال‌ها شکل مي‌گيرد، اگر به‌موقع ديده و براي آن چاره‌انديشي نشود، ممکن است در سال‌هاي بزرگسالي نيز همراه فرد بماند و بر روابط، انتخاب‌ها، اعتمادبه‌نفس و کيفيت زندگي او سايه بيندازد.به گزارش عصرآذربايجان به نقل از ايسنا،بنابراين مسئله فقط آرام کردن دانش‌آموز پيش از امتحان نيست؛ مسئله اين است که چرا کودکي و نوجواني بايد با چنين حجم سنگيني از نگراني سپري شود. کاهش فشارهاي غيرضروري آموزشي، توجه به تفاوت‌هاي فردي دانش‌آموزان، فراهم کردن محيط امن در مدرسه و دسترسي مؤثر به خدمات مشاوره، بخشي از اقداماتي است که مي‌تواند به بازگشت آرامش به اين دوران کمک کند. اضطراب نبايد از نيمکت مدرسه آغاز شود و تا پايان زندگي همراه انسان بماند.