طبيعت اردبيل قرباني گردشگري غيرمسئولانه

محمد ملاحمزه زاده

به طور تقريبي به آخرين روزهايي نزديک مي‌شويم که استان اردبيل روي گرما به خود مي‌بيند و طبيعت استان از اهالي و گردشگراني ميزباني مي‌کند که به‌ويژه در تعطيلات و پايان هفته ها براي گذران اوقات فراغت بدان پناه مي‌برند.

هرچند تا بارش‌هاي شديد و سرما هنوز فاصله داريم اما تا همينجاي کار هم طبيعتگردان آسيب قابل توجهي به منطقه وارد کردند که اثرهاي آن تا سال‌ها بر آب و خاک خواهد ماند؛ به طوري که انبوه زباله‌ها و پسماندهاي بر جا مانده از سفرهاي تابستاني در پاي درختان جنگلي و لاي بوته‌هاي مراتع به چشم هر رهگذري خودنمايي مي‌کند.از حاشيه رودخانه خيو در مشگين‌شهر تا جنگل فندقلو در نمين از جوراب، پوشک، دستمال کاغذي، ته سيگار تا ليوان يک‌بار مصرف، تسمه پاره و کيسه‌ پلاستيکي؛ زباله‌ همه جا هست و تجربه گذشته نشان مي‌دهد که قرار است سال‌ها هم در همان محدوده ماندگار باشد.
البته نبايد از انصاف گذشت و تمام تقصير را گردن مسافران انداخت، چرا که خود اهالي نيز در اين زمينه نقش دارند و تخليه نخله‌هاي ساختماني، پرتاب زباله‌ها از درون خودروها يا رهاسازي موارد دورريز پس از اتراق چند ساعته، تصوير چندان غريبي در شهرها، جاده‌ها و جنگل‌هاي استان اردبيل نيست.از همين رو مساله اردبيل را نبايد تنها به جمع‌آوري زباله محدود ديد و اگر قرار باشد طبيعت حفظ شود و در عين حال گردشگري رشد کند، بايد ضمن ارتقاي حساسيت مردم و جلب مشارکت عمومي، اقتصاد گردشگري را به اقتصاد حفاظت از طبيعت استان گره بزنيم؛ يعني بخشي از درآمد گردشگري به طور مستقيم صرف پاکيزگي، احياي طبيعت و کنترل پسماند همان منطقه شود.
هر مقصد گردشگري نيازمند طرحي اختصاصي
ديدگاه‌هاي کارشناسي و تجربه‌هاي جهاني نشان مي‌دهد که در استاني با ظرفيت‌ و تنوع اقليمي اردبيل در وهله نخست نيازمند طرحي اختصاصي براي تعريف يک سيستم پسماند در هر مقصد گردشگري هستيم، به‌ جاي اينکه براي کل استان نسخه‌اي يکسان پيچيده شود.براي اين منظور در نقاطي مانند شورابيل، فندقلو، نئور، سبلان و مسيرهاي صعود، سردابه، سرعين و روستاهاي اطراف، مشگين‌شهر و مسيرهاي طبيعت‌گردي، مسير خلخال به اسالم، روستاهاي هدف گردشگري، آبشارها و چشمه‌هاي پرتردد بايد طرح مديريت مقصد طراحي گردد و ابتدا تا انتهاي زنجيره توليد زباله، جداسازي، جمع‌آوري، انتقال، بازيافت يا پردازش و گزارش‌دهي آن مشخص باشد.
بايد پول زباله از علاقه‌مندان طبيعت‌گردي دريافت و با شفافيت هزينه شود و در اين راستا براي بعضي مقصدهاي پرتردد مي‌توان يک عوارض بسيار کوچک محيط‌زيستي روي بليت، پارکينگ يا خدمات گردشگري اعمال گردد و صرف پاکيزگي، سرويس بهداشتي، جمع‌آوري پسماند و احياي طبيعت همان منطقه شود اما نکته کليدي در اينجا شفافيت هزينه‌کرد است که مي‌تواند با جلب اعتماد عمومي، ميزان مشارکت مردم و شانس موفقيت طرح را تقويت کند.از ديگر طرح‌هاي با قابليت عملياتي شدن بايد به جمع‌آوري بطري‌هاي پلاستيکي اشاره داشت و براي جلب مشارکت مردم مي‌توان به اين امر مبلغي به عنوان تخفيف وروديه يا يک خدمت گردشگري اختصاص داد و با اين روش بطري پلاستيکي را از زباله به اعتبار اقتصادي تبديل کرد؛ اين طرح را مي‌توان ابتدا در يک نقطه آزمايشي مانند شورابيل يا يک مسير پرتردد اجرا کرد و سپس به ساير نقاط توسعه داد.
ضرورت تعريف برند گردشگري سبز براي رعايت استانداردهاي حفاظتي
اين روزها که با کمبود و افزايش قيمت مواد پلاستيکي روبه‌رو هستيم، بهترين فرصت براي خلاص شدن از شر کيسه‌هاي رنگارنگ پلاستيکي يک‌بارمصرف و ترويج استفاده از کيسه‌هاي چندبارمصرف و ممنوعيت تدريجي ظرف‌هاي يک‌بار مصرف در مناطق حساس طبيعي است و با چنين اقدام‌هاي کوچک اما عملي مي‌توانيم گردشگري پاک را به مزيت رقابتي اردبيل تبديل کنيم.در اين راستا براي نمونه مي‌توانيم يک برند گردشگري سبز اردبيل ايجاد و به اقامتگاه، رستوران، تور يا روستايي که استانداردهاي زيست محيطي مانند جداسازي زباله‌ها،حذف پلاستيک يک‌بارمصرف، مصرف بهينه آب، مديريت فاضلاب، استفاده از محصولات محلي و کمک به حفظ پوشش گياهي را رعايت مي‌کند، نشاني ويژه اعطا کنيم.مهمتر از اينها اينکه روستاها بايد وارد اقتصاد حفاظت شوند، چون اگر روستايي ببيند گردشگر فقط زباله و هزينه برايش ايجاد مي‌کند، انگيزه‌اي براي حفاظت باقي نمي‌ماند؛ ولي اگر زنجيره گردشگر، اقامتگاه محلي، غذاي محلي، راهنماي محلي، فروش محصول روستا و درآمد روستا ايجاد شود، طبيعت تبديل به دارايي اقتصادي روستا مي‌شود.در اين مدل بخشي از درآمد مي‌تواند به صندوق روستا برگردد و در مواردي مانند جمع‌آوري زباله، سرويس بهداشتي، مسير پياده‌روي، فضاي سبز و حفاظت از چشمه‌ها و رودخانه‌ها هزينه شود.در کنار آن هم بايد نسبت به پرورش و جذب محيط‌بان محلي يا نگهبان طبيعت روستا اقدام کرد که به مسائلي همچون آموزش اهالي و گردشگران، پايش منطقه و جلوگيري از ريختن زباله و گزارش تخلف‌ها بپردازد.
لزوم اعمال محدوديت تردد در نقاط حساس
کاهش توليد زباله، جداسازي از مبدا، پاکيزگي معابر، کاهش مصرف پلاستيک، ميزان مشارکت مردم، زيباسازي و حفظ منابع آب ضمن جلب رضايت گردشگران مي‌تواند مبنايي براي ارزيابي و درجه‌بندي باشد و به نقاط برتر مشوق‌هايي مانند بودجه عمراني، امکانات گردشگري، تبليغات رسمي و تجهيزات محيط‌زيستي ارايه شود.اما يکي از مشکل‌هاي گردشگري اردبيل اين است که مي‌گويند هرچه گردشگر بيشتر، بهتر! در حالي که در طبيعت چنين نيست و اگر يک منطقه ظرفيت پذيرش روزانه 500 نفر را داشته باشد، ورود 2 هزار نفر ممکن است در کوتاه‌مدت درآمد ايجاد نمايد اما در بلندمدت همان جاذبه را تخريب کند.
اولويت مديريت درست زنجيره توليد و بازيافت زباله
منطقه جنگلي فندقلو و مسيرهاي جنگلي منتهي به گردنه حيران با توجه به حجم تردد و اهميتي که به عنوان دنباله ذخيره‌گاه ژنتيکي جنگل‌هاي هيرکاني دارد، بهترين گزينه براي آزمون مديريت گردشگري طبيعت و پسماند است.در کنار آن يکي از روستاها نيز در گام نخست مي‌تواند وارد اقتصاد حفاظت شود؛ البته روستايي که در آن پيش‌نيازهايي مانند اقامتگاه بومگردي، غذاي محلي، طبيعت‌گردي و فروش محصولات محلي فراهم و قابل اتصال باشد.
بايد در نهايت گفت که براي حفاظت از محيط زيست و منابع طبيعي هيچ‌ شخص يا دستگاهي به تنهايي مسئول نيست و مجموعه استانداري، ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي، حفاظت محيط زيست، فرمانداري‌ها، شهرداري‌ها، دهياري‌ها، منابع طبيعي و آبخيزداري، بخش خصوصي گردشگري، تشکل‌هاي محيط‌زيستي و نمايندگان جوامع محلي بايد باهم پا پيش بگذارند و مسئوليت هر کدام هم قابل اندازه‌گيري شود.
به گزارش عصرآذربايجان به نقل ازايرنا، فقدان سطل زباله شايد يکي از نخستين مواردي باشد که به چشم بخورد اما به نظر مي‌رسد که اشتباه باشد چنين طرحي را بخواهيم با خريد سطل زباله آغاز کنيم؛ هرچند سطل به تعداد زياد بسيار هم لازم است، اما مساله اصلي طراحي درست، اجرا و پايش زنجيره کاهش توليد، جداسازي، جمع‌آوري، بازيافت، تامين مالي، نظارت، مشارکت مردمي و درآمد گردشگري است.